“Keert terug tot de Heer uw God,” zo zegt de profeet Joël in de eerste Mislezing op Aswoensdag. Op die dag begint de veertigdagentijd, een periode van inkeer, boete en verzoening. Deze elementen zien we terug in de eucharistieviering – het ‘Sacrament van de verlossing’.

De eucharistieviering is niet in eerste instantie bedoeld voor boete en vergeving. Het gaat immers in de eerste plaats om het danken van God voor zijn grote daden. De eucharistische dankbaarheid gaat in het bijzonder over het offer van Christus, over zijn lijden, dood en verrijzenis. Dat offer is ook nu op mystieke wijze tegenwoordig in de viering. Daarom is er een altaar, tevens de tafel waar het brood wordt gedeeld en de beker rondgaat. Zo vieren we de communio met Christus.

Maar voordat we dat kunnen doen, dienen we ons eerst geestelijk te reinigen — een gewoonte die teruggaat naar de begintijd van de Kerk. De apostel Paulus deed al een aanbeveling in die richting toen hij aan de christenen van Korinte schreef: “Vóór we van het brood eten en uit de beker drinken, moeten wij onszelf onderzoeken” (1 Kor. 11, 28). In de Didaché, een document uit de eerste eeuw dat instructies voor een viering bevat, staat: “Wanneer u op de dag van de Heer samenkomt, breekt dan het brood en geeft dank na de belijdenis van uw zonden opdat uw offer oprecht zal zijn” (nr. 14,1).

Middenpaneel van het Altaarstuk ‘De aanbidding van het Lam Gods’, geschilderd door de gebroeders Hubert en Jan van Eyck (circa 1432). Locatie: Sacramentskapel, Sint Baafskathedraal te Gent (B).

In de huidige viering doen we dat door de boeteritus. De openingstekst van die ritus zegt, in andere woorden, wat in de Didaché staat: “Broeders en zusters, belijden wij onze zonden, bekeren wij ons tot God om de heilige Eucharistie goed te kunnen vieren.” Het is gesteld in de ‘wij’-vorm, want het gaat niet om een individuele schuldbelijdenis, maar om de gemeenschap. Als we zondigen, beschadigen we immers niet alleen onze particuliere relatie met God, maar ook de gemeenschap. In de viering belijden we onze zonden dan ook voor God “en voor u allen”.

Na de uitnodiging van de boeteritus volgt — als het goed is — een korte stilte zodat eenieder even kan nadenken wat hij wil belijden. Dan volgt de belijdenis zelf, in de ‘ik’-vorm, want we kunnen alleen voor onszelf spreken. Na de belijdenis wordt het weer gemeenschappelijk als eenieder aan de anderen vraagt om voor hem te bidden.

Ook in het dan volgende Gloria gaat het expliciet over de zonden. Tegen Jezus wordt twee keer gezegd: “Gij die wegneemt de zonden der wereld.” Hij wordt daarbij behalve als Zoon van de Vader ook aangesproken als Lam Gods — een duiding die is overgenomen uit het Johannes-evangelie, waar Johannes de Doper naar Jezus wijst en zegt: “Zie, het Lam Gods, dat de zonden van de wereld wegneemt.” De Catechismus van de Katholieke Kerk tekent daarbij aan: Johannes “laat zo zien dat Jezus zowel de lijdende dienaar is die zich stom naar de slachtbank laat leiden en de zonden van velen draagt, als het Paaslam, symbool van de verlossing van Israël ten tijde van het eerste Pasen” (CKK 608).

Voordat de viering overgaat naar de dienst van het altaar, belijden we in het Credo eerst nog ons geloof in Christus, “die geleden heeft onder Pontius Pilatus, is gekruisigd, gestorven en begraven, die nedergedaald is ter helle, de derde dag verrezen uit de doden”; en in “de vergeving van de zonden”.

Bij de offerande gaat het uiteraard over het offer, maar nog niet over eucharistische verzoening, afgezien van de 9e zondag door het jaar, als het gebed over de gaven deze woorden bevat: “Moge deze eredienst ons zuiveren door de reinigende kracht van uw genade.”

In de prefaties komt het al meer ter sprake, zoals in nr. 1 van de zondagen door het jaar: Christus “die ons wegvoert uit het slavenhuis van dood en zonde”. In nr. 4: “…door het lijden te aanvaarden heeft Hij onze zonden uitgewist”. Ook in nr. 7 klinkt verzoening door: “…door zijn gehoorzaamheid staan wij weer open voor uw gaven die wij verloren hadden door de zonde van ongehoorzaamheid.”

Na de prefatie en het Sanctus volgt het deel van de viering waarin het lijden en sterven omwille van de verzoening het meest expliciet aanwezig is: het instellingsverhaal en vooral de instellingswoorden. In het tweede eucharistische gebed voor de verzoening (dat is in het Nederlandse missaal gebed nr. 8) gaat hier een mooie opmaat over Jezus aan vooraf. “Hij is uw woord dat ons mensen redt, de hand die Gij zondaars reikt, de weg waarlangs uw vrede ons wordt aangeboden. God, Vader van ons allen, toen wij ons van U hadden afgewend, hebt Gij ons doen terugkeren door uw Zoon. Hem hebt Gij overgeleverd tot in de dood, opdat wij ons tot U bekeren en elkander beminnen. Daarom vieren wij de verzoening die Christus ons heeft gebracht.”

Hierna volgen het instellingsverhaal, dat per eucharistisch gebed verschilt, en de instellingswoorden van Jezus, die in elk gebed hetzelfde zijn; eerst de woorden over het brood, dan die over de wijn. Voor de verzoening zijn beide van belang, want het gaat om de totale zelfgave van Christus. Maar alleen bij het bloed gaat de tekst expliciet over vergeving, waar Jezus zegt: “Dit is mijn bloed dat voor alle mensen wordt vergoten tot vergeving van de zonden.”

Meteen na de instellingswoorden volgt het antwoord van de gemeenschap die uitdrukking geeft aan het mysterie van het geloof. In een van de drie beschikbare teksten klinkt een verband met de verzoening: “Gij die ons hebt verlost door uw kruis en verrijzenis.” Door de verlossing kunnen we ons verzoenen met de Vader.

Als Jezus is uitgesproken, volgt het tweede deel van het eucharistisch gebed, waarin we tot de Vader bidden. In sommige eucharistische gebeden komt ook daar de verzoening aan de orde. In eucharistisch gebed 3B staat: “Wij vragen U, Heer: zie welwillend neer op het offer van uw Kerk, en wil er uw Zoon in herkennen, door wiens dood Gij ons met U verzoend hebt.” En: “Mogen de vrede in de wereld en het heil van alle mensen toenemen door dit offer van uw Zoon, dat ons in handen is gegeven opdat wij met U worden verzoend.”

In de instellingswoorden van Jezus, die in elk eucharistisch gebed hetzelfde zijn, horen we: “Dit is mijn bloed dat voor alle mensen wordt vergoten tot vergeving van de zonden.”

De eucharistieviering als geheel is een uiting van dankbaarheid; daarbinnen voltrekt zich het offer opdat wij met de Vader worden verzoend. In het eerste eucharistisch gebed voor de verzoening (in het Nederlandse missaal is dat gebed nr. 7): “Wij bieden U, waarachtige en getrouwe God, het offer aan waardoor de mensheid in uw vriendschap is hersteld.” Nummer 8 is iets explicieter: “Wij bieden U aan wat Gij ons hebt gegeven: het offer van volkomen verzoening.” Daarnaast plaatst dit gebed de verzoening in een toekomstige context: “Breng zo de mensen bijeen van alle rangen en standen, van alle rassen en talen om in eenheid de maaltijd te vieren tot een eeuwige verzoening in een nieuwe wereld.”

Dat vergeving en verzoening essentieel zijn in de viering, blijkt eens te meer uit de woorden van het Agnus Dei bij het breken van het brood: tot drie keer toe richten we ons tot het “Lam Gods, dat wegneemt de zonden der wereld”. En vlak daarna in de uitnodiging: “Zie het Lam Gods, dat wegneemt de zonden der wereld.”

De Eucharistie, zegt de Catechismus, is “het Sacrament van de verlossing” (CKK 1846) en “het tegengif dat ons verlost van onze dagelijkse zonden en ons behoedt voor doodzonden” (CKK 1436). Die tekst kan de indruk wekken dat het sacrament van de biecht overbodig wordt door deelname aan de Eucharistie, maar zo is het niet bedoeld. De Catechismus onderscheidt immers ‘dagelijkse zonden’ en ‘doodzonden’. De dagelijkse zonden worden vergeven in de Mis, de doodzonden bij de biecht. Wie wil weten wat onder het ene valt en wat onder het andere, kan terecht bij de Catechismus, nr. 1849 en verder.

Jim Schilder sss, Opbouw van het Volk Gods, 2025 nummer 2