De eucharistieviering gaat behalve over verlossing en dankbaarheid nadrukkelijk ook over hoop.
Bij ‘eucharistie’ denk je al snel aan de verlossing door Christus aan het kruis en aan je dankbaarheid daarvoor, eucharistie betekent immers dankzegging. We denken niet zo snel aan het begrip ‘hoop’, het thema van dit nummer van Opbouw. Terwijl hoop toch een essentieel deel is van de H. Mis en van het eucharistisch gebed.

De hoop ligt in het verlengde van Bijbelse verhalen die voorafgingen aan de instelling van de eucharistie en het offer op Golgota. Al heel vroeg in de Bijbel klinkt de hoop op een Verlosser, als God na de zondeval tegen de slang zegt: “Ik zal vijandschap teweegbrengen tussen jou en de vrouw, tussen jouw nageslacht en het hare; dat zal jou de kop vermorzelen” (Genesis 3, 15). Met andere woorden: God zal ervoor zorgen dat het kwaad niet het laatste woord zal hebben.
Toen het volk in ballingschap was, voelde het zich verlaten en zonder toekomst. De profeet Jeremia sprak woorden van hoop. “Dit zegt de Heer: houd op met schreien, droog uw tranen. Er is uitkomst voor uw lijden: uw kinderen keren terug uit het land van de vijand. Er is hoop voor de toekomst” (Jeremia 31, 16-17). Elders klinkt het: “Die de Heer vrezen, zullen in leven blijven, want hun hoop is gericht op Hem die redt” (Wijsheid van Jezus Sirach 34, 14-15).
De hoop op de Verlosser is ook te vinden in het Evangelie, zoals bij de Emmaüsgangers. Na de dood van Jezus keren deze leerlingen op Paaszondag ontgoocheld terug naar huis. De verrezen Jezus komt naast ze lopen, maar ze herkennen Hem niet. Hij vraagt ze waarover ze in gesprek waren. “Een van hen, die Kleopas heette, nam het woord en sprak tot Hem: ‘Zijt Gij dan de enige vreemdeling in Jeruzalem, dat Gij niet weet wat daar dezer dagen gebeurd is?’ Hij vroeg hun: ‘Wat dan?’ Ze antwoordden hem: ‘Dat met Jezus de Nazarener, een man die profeet was, machtig in daad en woord in het oog van God en heel het volk; hoe onze hogepriesters en overheidspersonen Hem hebben overgeleverd om ter dood te worden veroordeeld en Hem aan het kruis hebben geslagen. En wij leefden in de hoop, dat Hij degene zou zijn die Israël ging verlossen!'” (Lucas 24, 18-21).
De nieuwe werkelijkheid van de verrezen Heer is nog niet tot ze doorgedrongen; ze leven als het ware nog in een Oudtestamentische heilsverwachting. Jezus legt dan uit dat die verwachting is gerealiseerd door de man over wie ze spraken. Die uitleg verblijdt ze; achteraf zeggen ze: “Brandde ons hart niet in ons, terwijl Hij onderweg met ons sprak en ons de Schriften ontsloot?”
En toch zagen ze toen nog niet wie er naast ze liep. Dat komt pas als Jezus bij hen thuis het brood breekt; dan worden de ogen van hun hart en verstand geopend en ontwaren ze de eucharistische Jezus.
Daarmee zou het voor wat betreft de hoop en de verwachtingen gedaan kunnen zijn, want de verlossing is door Jezus gerealiseerd. Zeker, en toch houdt het daar niet op. Het Rijk Gods is immers nog maar ten dele onder ons; de voltooiing is een lopend proces waaraan wij deelhebben en waarnaar we mogen uitkijken. De apostel Paulus heeft daar mooi over geschreven. “Ik ben er zelfs van overtuigd, dat het lijden van deze tijd niet opweegt tegen de heerlijkheid waarvan ons de openbaring te wachten staat. Ook de schepping verlangt vurig naar de openbaring van Gods kinderen. (…) Maar zij is niet zonder hoop, want ook de schepping zal verlost worden uit de slavernij der vergankelijkheid en delen in de glorierijke vrijheid van de kinderen Gods. (…) In deze hoop zijn wij gered. Maar men spreekt niet van hopen als men het voorwerp van zijn hoop reeds aanschouwt: wie verwacht nog wat hij al ziet? Daar onze hoop gericht is op het onzichtbare, moet onze verwachting gepaard gaan met standvastigheid” (Romeinen 8, 18-25).
Over die hoop gaat het ook in het tweede deel van het eucharistisch gebed, na de consecratie van brood en wijn. Eerst is er de ‘anamnese’ waarin we het verlossend handelen van Jezus gedenken (het verleden). Dan vragen we in de ’tweede epiclese’ om de kracht van de heilige Geest voor Kerk en wereld (het heden). Hierna volgt een hoopvol uitkijken naar de toekomst, wat in de diverse gebeden steeds op een andere manier is verwoord.
In eucharistisch gebed 2-c staat: “Wij vragen U, ontferm U over ons allen, opdat wij (…) waardig bevonden worden het eeuwig leven deelachtig te zijn.” In 3-b: “Laat allen die U lief waren en die van hier zijn heengegaan, genadig binnen in uw rijk. Ook wijzelf hopen daar eens te mogen zijn, om met hen samen voor altijd te mogen genieten van uw heerlijkheid.” In het vierde eucharistisch gebed komen verleden en heden terug in een hoopvol vooruitkijken. “Barmhartige Vader, verleen aan ons, uw kinderen, dat wij de heerlijkheid zien die Gij ons beloofd hebt (…), met uw apostelen en heiligen in uw koninkrijk, waar wij met de gehele schepping die Gij uit zonde en dood hebt opgericht uw lof zingen door Christus onze Heer, in wie Gij aan de wereld alle goed geeft gisteren, nu en altijd.” In nummer 8: “Breng zo de mensen bijeen van alle rangen en standen, van alle rassen en talen om in eenheid de maaltijd te vieren tot een eeuwige verzoening in een nieuwe wereld die vervuld is van uw vrede.” En in nummer 12: “Schenk ons de vervulling van onze levenslange hoop: overvloedig leven in uw heerlijkheid.”

Het schema van verleden-heden-toekomst wordt niet overal strikt gevolgd. In nummer 5 is de toekomst gekoppeld aan het verleden, aan het gedenken. “Trouw aan dit woord, Vader, gedenken wij Jezus Christus, uw Zoon, onze Heer (…); wij bieden U deze gaven aan, het levende brood en de heilzame beker, terwijl wij vol vertrouwen uitzien naar zijn komst in heerlijkheid.” In nummer 6 komen heden en toekomst samen in één zin. “Laat ons mensen zijn die woningen bouwen voor uw stad van vrede: breek het geweld in ons en breng ons thuis bij U.” In nummer 7 zit het zowel bij het gedenken: “Terwijl wij Jezus Christus gedenken (…) en uitzien naar de gezegende dag waarop Hij zal wederkomen om onze vreugde te voltooien…”, als na het heden: “Geef ons dan een plaats met al uw heiligen in de hemel…”.
De aandacht voor verleden, heden en toekomst in één viering hebben we als Kerk niet zelf bedacht. Onze eucharistieviering komt voort uit het Joodse Pasen. Dat feest gedenkt de uittocht uit Egypte, viert Gods heilzame werking in het heden, en kijkt in vertrouwen uit naar zijn handelen in de toekomst. Zoals Paulus schreef in Romeinen 8: “De schepping zal verlost worden uit de slavernij der vergankelijkheid en delen in de glorierijke vrijheid van de kinderen Gods.”
Jim Schilder sss, Opbouw van het Volk Gods, 2025 nummer 5